چهارم طريقهء مزدكى است كه در حدود سال 497 ميلادى در ايران اعلان شده و چون اطلاعاتى كه از آن به ما رسيده از كسانى است كه با آن مخالف بوده‌اند ، نمىتوان به اين نكته اعتماد كرد كه مزدكيان طرفدار اشتراك زن و مال و حتى تقسيم دارايى و به اصطلاح اسلامى « اباحى » بوده باشند ، و با آنكه مخصوصاً خسرو نوشين روان منتهاى سختگيرى را با آنها كرده و همه را در جايى محاصره كرده و كشته است ، باز مزدكيان از ميان نرفته و در ايران پنهانى زندگى كرده‌اند . . . پنجم بوداييان كه در نواحى شمال شرقى ايران ، از يك طرف همسايهء هندوستان و از طرف ديگر همسايهء چين بوده‌اند و - در ايران به آنها « بدهى » مىگفتند - چندين مركز عمده فراهم ساخته و مخصوصاً در باميان و بلخ بتخانه‌هاى مجلل داشته‌اند و معبد معروف « نوبهار » بلخ كه در دوره‌هاى اسلامى آن را آتشكده و مركز دين زرتشت دانسته‌اند ، مهمترين معبد بودايى آن سرزمين بوده است و خانوادهء برمكيان كه در دورهء هارون الرشيد در تاريخ ايران مقام بسيار بلندى به دست آورده‌اند ، بازماندگان كسى بوده‌اند كه منصب او « پرمكه » يعنى متولى و سرپرست بتخانهء نوبهار بوده است . . . مانويان و بوداييان شمال شرقى ايران بر خلاف ديگران ( زرتشتيان ، مسيحيان ، يهوديان ) در حملهء تازيان به ايران پايدارى سخت كرده و بيش از بيست سال در دفاع از سرزمين خود جنگيده و آن را در برابر تازيان پاسبانى كرده‌اند . » سعيد نفيسى آنگاه مىگويد : « در دورهء ساسانى مهمترين ناحيهء شاهنشاهى ايران ، سرزمين عراق و بين النهرين امروز بوده كه هميشه ميدان جنگ در ميان ساسانيان و روميان مىشده است . بيشتر مردم اين سرزمين از نژاد سامى بوده‌اند و به زبانهاى سامى سخن مىرانده‌اند و خدمت بزرگى كه به ايران كرده‌اند اين است كه علوم يونانى و به اصطلاح « علوم اوايل » را از زبان يونانى به زبان سريانى كه زبان ايشان بوده است ترجمه مىكرده و طب و رياضيات و نجوم و فلسفه را در ايران انتشار داده و دانشمندان نيز بسيار از ايشان برخاسته‌اند .